احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
420
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
علت اين توقيف را سؤال و مراجعت بسفارت و مراسلهئى بوزارت خارجه نوشته و سپس به منزل آقاى رئيس الوزراء رفته آقاى رئيس الوزراء اظهار بىاطلاعى نموده وعده ميدهند كه در مقام تحقيق برآمده نتيجه را اطلاع دهند . در همان روز از طرف نظميه كاغذهاى منزل ايشان نيز توقيف مىشود در اين خصوص جناب وزيرمختار اطريش و آقاى شارژهدافر عثمانى و مسيو زومر دفتردار سفارت آلمان نيز به منزل آقاى رئيس الوزراء رفته راجع بگرفتارى مشار اليه اعتراضاتى ميكنند از روز يكشنبه استنطاقات شروع و معلوم مىشود كه ايشان ابدا عضويتى در كميته نداشتهاند . چون منافع دولت آلمان بعهدهء مسيو درومرو وزيرمختار محترم دولت اسپانى واگذار شده و بيرق آلمان از روى سفارت برداشته شده و مبدل به بيرق اسپانى گرديده جناب مسيو درومرو نيز در اين خصوص مشغول اقدامات بوده و مراعات عهدنامه بين ايران و آلمان را از دولت خواستهاند . با ما سابقهء اطلاعى كه به حال آقاى مورخ الدوله داريم اين اقدام نظميه را بى مورد ميدانيم . » دو روز بعد يعنى در 26 سرطان 1296 يكى ديگر از روزنامههاى پايتخت ، روزنامهء « وطن » چنين مينگارد : « ما اين قضيه را يك حادثهء ديپلوماتيك دانسته متاسفيم كه بر خلاف عهود مقدسه و قوانين بين الملل چنين رفتارى را جايز دانستهاند . وزيرمختار محترم دولت اسپانى كه حفظ و حراست مصالح آلمان بعهدهء مراقبت ايشان واگذار شده جدا برضد اين رفتار خارج از نزاكت اعتراض كرده و مرمت و جبران مطلب را از دولت عليه خواستهاند . » در نتيجهء اقدامات ديپلوماتها و اعتراض مطبوعات نگارنده را پس از چهار روز خلاص كردند و بعنوان مرمت و جبران و براى احتراز از آنكه دولت مجبور به عذرخواهى رسمى در سفارت آلمان نشود سلطان احمد شاه نشان درجه اول شير و خورشيد با حمايل سرخ به نگارنده اعطاء كرد و من از تعقيب قضيه و مطالبه خسارت صرفنظر نمودم . كميتهء مجازات نيز در تلاش بود تا دو نفر از اعضاء آنها احسان اللّه و حاجى على اصغر تبريزى كه با نگارنده توقيف شده بودند آزاد شدند . از جمله حاجى بابا خان اردبيلى از مردان بىباك آذربايجان مستقيما با عبد اللّه خان بهرامى وارد مذاكره شد مأموريت خود را از طرف كميته ابلاغ و آزادى دستگيرشدگان را خواستار و نتيجة در روز 27 رمضان 1335 مرخص گرديدند . كريم دواتگر در حيات خود 3 نفر را به كميته معرفى كرده بود : ميرزا محمد حسين عماد الكتاب ، سيفى قزوينى ، ميرزا على اكبر خان ارداقى برادر قاضى شهيد ارداقى و بهادر السلطنه از خوانين كرد . در اين امر همه متفق القولاند كه اسامى و نشانى دقيق اعضاء كميته را روزى بهادر السلطنه به كلنل س . ك . وستداهل رئيس تشكيلات نظميهء ايران تسليم مىكند و بلافاصله در 3 شوال 1335 اعضاى كميته همه دستگير ميشوند . چرا بهادر السلطنه باينكار مبادرت ورزيده ؟ اعضاء كميته خود ميگويند چون قتل منتخب الدوله در حقيقت فقط بدستور او بوده و از طرفى سرنوشت كريم دواتگر او را مرعوب كرده بود از اينجهت از ترس جان خود دست به اين اقدام زده بود . وستداهل در جلسهء هيئت دولت در كاخ صاحبقرانيه اسامى را در پاكتى بدست رئيس الوزراء ميدهد و او هم بدون آنكه در پاكت را بگشايد روى آن مينويسد « برئيس نظميه اجازه داده مىشود كه اشخاصى كه اسامى آنها در اينصورت درج شده دستگير و با اختيارات تام قانونى تعقيب و مجازات نمايد . در ادارهء تأمينات براى بازجوئى اعضاى كميتهء مجازات هيچكس حاضر نميشد ؛ عبد اللّه خان بهرامى از رياست اداره كناره گرفت جعفر قليخان سرابندى استعفاء نمود . بالاخره پس از چند ماه ميرزا احمد خان صفا مستنطق تأمينات بازجوئى از آنها را شروع كرد . دو سه روز پس از ختم استنطاقات خود ميرزا احمد خان صفا در يكى از كوچههاى تاريك ولىآباد نيمه شب بقتل ميرسد ، بدون شك دستور قتل ميرزا احمد خان از طرف رؤساى كميته صادر شده بود .